نگاه نو وفشرده به روش املا ودستور زبان پارسی- دری

مبحث يکم 

آغاز سخن:

نخستین انگیزه  های دست يازيدن و جسارت به چنین کاری عبارت است از:

- برجسته ساختن خاستگاه زبان پارسی- دری

- تعمیم و ترویج روش همگون املایی زبان دری

- واک شناختی زبان دری و دستور زبان دری

- سهل سازی نگارش و خوانش در ( سخن، گفتار و نوشتار) 

- درست نوشتن ، درست گفتن و درست خواندن زبان دری 

- هماهنگی نسبی میان صورت های نوشتاری و گفتاری 

- دستیابی به معیار های عام و همه گانی و کاهش موارد خاص و ناهمگون 

در اين کار سعی مينمايم که با ساده نگاری و سلیس نویسی کار آموزش ( روش املای زبان دری) پذیرفتۀ انجمن نویسنده گان افغانستان در دهه هشتاد میلادی وهم چنان مشوره دهی در رابطه به دستور زبان را حسب ضرورت و طبق نیاز و پرسش دوستان و همکاران در انجمن تأریخ آسان تر سازیم.

قدر مسلم آنست: در رابطه به دستور زبان پارسی- دری و روش املای زبان دری انبوهی از نوشته ها و نگارشها وجود دارد، ولی تا هنوز هیچ یک  طور فراگیر نتوانسته است ما را در گزینش روش همگون  رهنمون گردد.

هنوزهم نا همگونی های املایی واژه ها، پراگنده گی در نگارش، اختلاف ها و تفاوت آشکار در زمینه دستور زبان و همچنان روش املا و نشانه گذاری ها وجود دارد.

دستاورد های تازه ، موازین علمی زبانشناختی و پژوهشهای نوین در زمینه زبان و ادبیات دری و شیوه های نگارش در داخل و خارج از کشور، ضرورت همگون سازی املای زبان دری، نشانه  گذاری و آموزش دستور را پیش نموده و در برابر ما قرار داده است.

در این عرصه انجمن نویسنده گان افغانستان در دهه هشتاد میلادی که رئیس آن آکادميسن دستگیر پنجشیری بود با شرکت شماری از استادان پوهنتون کابل، دانشمندان اکادمی علوم و اعضای مسلکی انجمن نویسنده گان کميسيونی را متشکل ساخت، اعضای اصلی این کميسيون عبارت بودند از:

پوهاند داکتر عبدالاحمد جاوید

پوهاند محمد رحیم الهام

پوهاند محمد عمر زاهدی

استاد واصف باختری

اعظم رهنورد زریاب 

استاد لطیف ناظمی

استاد پویا فاریابی

به گفتۀ اکادميسن پنجشیری " شاد روان پوهاند عبدالحی حبیبی، پوهاند سرور همایون و محقق رضا مایل هروی نیز بحيث مشاورین در برخی جلسات کميسيون مذکور شرکت نمودند."

اين کميسيون طی جلسات متناوب و طولانی که قریب سه سال را در برگرفت، در زمینه موضوعهای گوناگون املایی و نشانه گذاری، بحثهای علمی، گفتگو های گسترده و ژرف تبادل نظر نمودند، فیصله ها و تصویب های کميسيون توسط شادروان پوهاند الهام  یادداشت میگردید، بنابر سفارش اعضای کميسيون رسالۀ یاد شده توسط استاد پویا فاریابی تنظیم و نگاشته شد. 

قابل یاد آوری است

اين رساله در اروپا با تلاشهای پيگير داکتر محمد سالم سپارتک یکی از بنیانگذاران ( کانون روشنگران افغانستان) در سال 2006 م . تجديد چاپ شد. چنانچه حروفچينی کمپوتری وديزاين اين رساله توسط آقای سپارتک صورت گرفت و از طریق سایت انترنيتی دانشپسند افغان طور رایگان بدسترس عامه قرار گرفت. 

دستور زبان چیست؟ 

دستور زبان عبارت از اصول و قواعدی است که ما را به درست نوشتن و درست گفتن و خواندن کمک نموده و واميدارد.

دستور زبان يکی از  بخشهای مهم زبانشناختی تشريحی است که متکی بر اساسات ساختمان دستوری زبان مورد بحث ميباشد.

در اين کوتاهه ها که به شیوه تبادل نظر روی صفحه خواهد آمد، هم روش املای زبان دری وهم شاخصهای دستور زبان دری را از الفبای زبان تا گرافیم ها ( واحد نوشتاری)، واک يا فونتم ها ( واحد آوازی ) همچنان؛ حرف یا واژه، کلمه ، جمله ، اسم و انواع آن ، فعل و انواع آن،  صفت و انواع آن، ضمیر و انواع آن، قید و اشکال آن، حرف ، جمله و انواع آن، شکل ساختن جمله و انواع جمله و مسایل ذیربط دیگر وحاشيه ها در رابطه به زبان دری جای خواهد داشت.

ناهمگونی ها و پراگنده گی های املایی برخی واژه های زبان دری

زبان شیوا و دل انگیز دری که پیش از اسلام و مقارن آن زبان رسمی سیاسی، علمی و ادبی منطقه تمدنی ما و مدتها زبان رسمی خراسان و قسمت بزرگ قارۀ آسیا گردید، اکنون یکی از زبانهای ملی، رسمی  و ادبی مردم افغانستان است.

زبان دری پيشينۀ حداقل يکنيم هزار سال دارد و از زبان های نیرومند و پخته جهانی است،ارثيه گرانبهايی ايست که هم فرا گرفتن درست آن وهم تکامل وغنامندی آن رسالت جدی ما ميباشد.

يکی از گفتنی های مهم آنست که زبان دری لهجه نی بل يک زبان مستقل است. 

در اين ميان همگونسازی املايی زبان دری ونشانه گذاری آن يکی از مبرم ترين مسايل نسلهای امروز وفردای کشور است.

اما سوگمندانه بايد گفت: که زبان ما، در زمان حافظ همچون قندی بود که به بنگاله می رفت وحتی طوطيان آنجا را شکرسخن می ساخت، اما اکنون از همه جهت ها چه در زمينه آوا شناسی ( فونتيک) وچه در زمينه املا وانشاء وترکيب ها،درست نويسی ودرست خوانی دچار هرج ومرج شگرفی است که ناشی از عدم توجه کافی به آن است.

زبان دری زبان علمی وادبی وزبان سرایش شعرو نثر بوده است، آثار بزرگترین شاعران ونویسنده گان به همین زبان نشر شده است طبق که حافظ میسرآید:

ز شعر دلکش حافظ کسی بود آگاه

که لطف طبع و سخن گفتن دری داند

 اينک حسب تقاضای دوستان وهمکاران با استفاده از منابع وماخذ معتبر دست داشته مانند رساله " روش املای زبان دری" پذيرفتهء انجمن نويسنده گان افغانستان در دهه هشتاد ميلادی ومقالۀ محترم محمد نبی عظيمی تحت عنوان " درست نويسی املايی واژه ها در زبان فارسی- دری "و يادداشتهای شخصی می پردازيم به برخی ناهمگونی ها و غلطی های مشهور

 1) ناهمگونی ها:

بعد از تبادل نظر پيرامون روش املای زبان دری ، بيشترين نگارشها ونوشته ها بهبود قابل ملاحظه يافته ، اما شماری همچنان باقی مانده است، ممکن يکی از دلايل آن کوتايی وتقصير ما، درارايه بهتر مطالب باشد ويا نتوانستيم همه جانبه به آن بپردازيم واحتمال فقدان دقت وتمرين خواننده گان هم دليل آن باشد.

بهرحال درچند مورد روشنی می اندازيم:

کار برد { ای} 

در رساله روش املای زبان دری خوانديم که {ای} تنها در يکی دو مورد يعنی در صيغه مفرد مخاطب فعل ماضی قريب يا صيغه مفرد مخاطب فعل حال نوشته ميشود:

 الف: صيغه مفرد مخاطب فعل ماضی قريب: 

تو در خانه ای، تو رفته ای، توگفته ای، برده ای،نوشته ای، خورده ای.

ب: صيغه مفرد مخاطب فعل حال:

در خانه ای، در خانه ايد، / رفته ای، رفته ايد

در خانه ای؟ در خانه ايد؟ رفته ای؟ رفته ايد؟

پس بجا نخواهد بود اگر بنويسيم، صوفی ای، کشتيی ای، زنده گی ای، آشفته گی ای ؛ بهتر است بنويسم: صوفييی، کشتيي ، زنده گيی، آشفته گيی.

همچنان دوستانی که در واژه های مختوم به " های غير ملفوظ"، که در آنها حرف (ه) نمودار زبر ( فتحه، واول / ) است ، درحالات منسوب، موصوف ويا مضاف نشانه {ء} بالای {ه} بعوض خانۀ، لانۀ  مينويسند: خانه ای، لانه ای، ستاره ای، لهجه ای، شيوه ای،اتحاديه ای که اين ( خانه ای)  نادرست است. 

در چنين حالات بايد بنويسند: خانۀ، لانۀ ، ستارۀ چنين:

خانه--------------- خانۀ ( خانۀ امن)

لانه--------------  لانۀ  (  لانۀ زنبور )

اتحاديه --------- آتحاديۀ (هنرمندان) 

و همينطور برای ديگر واژه ها

واين در حالی است که برخی از عربی ستيزان يا منزه طلبان زبان دری کاملاً مخالف کاربرد نشانۀ همزه در املای زبان دری اند ومی گويند که همزه مخصوص کلمه های عربی است. اما روش املای زبان دری پذيرفتۀ انجمن نويسنده گان دهه هشتاد افغانستان تنها در يکی دو مورد، کاربرد همزه را جايز نمی دانند به خصوص در آن دسته از کلمه هايی که بر وزن " فاعل"، "فواعل"و " فعائل" باشند، به عوض همزه ( ی) می نويسند.مانند: 

الف: بروزن فاعل

عربی  /     طرز درست املای دری

قائل     /      قايل

سائل    /     سايل

مائل     /    مايل 

جائز    /     جايز 

نائل      /    نايل 

ب) بروزن  فواعل 

عربی  /     طرز درست املای دری

فوائد   /     فوايد 

نوائب  /    نوايب 

جوائز  /   جوايز

عوائد   /   عوايد 

ج) بر وزن فعائل

عربی  /     طرز درست املای دری

شمائل  /     شمايل

قبائل    /     قبايل

دلائل    /    دلايل

حمائل    /   حمايل

اوائل    /    اوايل

مسائل  /    مسايل

فضائل  /   فضايل

گروه عربی ستيزان الف مقصوره را که در پايان واژه ها می آيد و ( آ) خوانده ميشود، مانند اصل عربی آن نمی نويسند. آنان کلمه های مانند عيسی، موسی، يحيی، معنی، مرتضی ،حتی، صغری، کبری، اعلی، اولی را چنين می نويسد: عيسا، موسا، يحيا، معنا، مرتضا، حتا، صغرا، کبرا، اعلا، اولا، و .... که در رسالهء روش املای زبان دری، نوشتن اين گونه واژه ها به شکل اول آن سفارش شده است. 

هرگاه چنين کلمه ها  مضاف، موصوف، منسوب ودر عبارتها وساختار های دستوری ديگر واقع شوند، {ی} به صورت {الف - ا) نوشته ميشود وقاعدۀ کلمه های مختوم به { الف} بر آنها تطبيق ميگردد؛ مانند:

عيسی /  عيسای مريم

موسی /  موسای کليم الله

معنی  /  معنای واژه ها، واژه های چندين معنايی

ليلی   /  ليلای قشنگ، کرشمه ليلايی

شوری /  شورای وزيران 

يحيی   / يحيای برمکی

در حالت منسوب:

موسی /  موسوی

عيسی / عيسوی

معنی  / معنوی 

گنجه   / گنجوی

قبيله  / قبيلوی

و اما در املای زبان دری اشکال زيرين را به خود ميگيرند:

موسی / موسايی

عيسی  / عيسايی

معنی  / معنايی 

گنجه  /گنجه يی

قبيله  /  قبيله يی 

اما در اين سالهای پسين برخی از همان استادانی که درتدوين همين رسالۀ " روش املای زبان دری" دخيل بودند، خود از اصول بالا پيروی نکرده ودر موارد بسياری کلمه هايی را که می بايست {الف} مقصوره در پايان خويش ميداشت با {ی} نی بلکه با { الف} نوشتند مانند: حتا، معنا، فتوا وصغرا و کبرا.

نوت:

دوستانی که ميخواهند روش املای زبان دری را بياموزند، لطفاً متن بالا را کاپی، بيرون نويس ويادداشت نمايند، زيرا اين نوشته درجای ديگر نشر نه شده و توسعه يافته وبهسازی و ساده شدهء "روش املای زبان دری" است که از منابع ياد شده اقتباس وبا مثالها وحاشيه ها تشريح شده است. 

در اينجا ادعای تدريس وآموزگاری مطرح نيست، اما تبادل تجربه های مفيد وبهبود کار نشراتی ما در کانون ها، انجمن ها وبخصوص انجمن تأريخ مدنظر ماست.

برای اينکه بتوانيم اين سلسله را بهتر ومؤثر تر ادامه بدهيم نظر به علاقمندی عزيزان، هفته يکبار روی صفحه ويب سايت انجمن تأريخ ظاهر خواهد شد.