معماری آبدات دورۀ سلجوقی در سرپل
منطقۀ سرپل در شمال افغانستان میزبان یکی از مهمترین مجموعههای معماری دورۀ سلجوقی است که از نظر تاریخی و هنری اهمیت بسزائی دارد. محوریت اصلی این آثار بر مزار یحیی بن زید بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب استوار است که در تاریخ اولیۀ اسلام نقشی کلیدی ایفا نمود [۲]. یحیی بن زید پس از شکست و مرگ پدرش در کوفه در سال ۱۲۲ هجری، به خراسان پناه برد و مدتی را به صورت پنهانی در بلخ سپری کرد. قیام وی که پیشرو قیام عباسیان محسوب میشود، سرانجام در سال ۱۲۵ هجری در منطقۀ جوزجان به وقوع پیوست. بر اساس متون تاریخی، جنگ سختی در قریۀ ارغوی (یا ارغویه) در گرفت که در آن یحیی با همراهی حدود ۷۰۰ نفر از پیروانش در برابر نیروهای حکومتی به رهبری سلم بن احوز مقاومت کرد و سرانجام به قتل رسید [۵]. جسد وی در دروازۀ شهر جوزجان به دار آویخته شد و تا زمان پیروزی پیروان ابومسلم خراسانی در همانجا باقی ماند تا اینکه سرانجام دفن گردید [۵].
از منظر معماری، مهمترین بنای این منطقه "امام خورد" نام دارد که مزار یحیی بن زید در آن واقع شده است. این بنا شامل یک خانۀ گنبدی ساده به ابعاد تقریبی شانزده فوت مربع با یک کفشکن مستطیل شکل در مدخل آن است [۷]. مرکزیت فضای داخلی بنا را تابوت منقوش بزرگ چوبی اشغال کرده که نسبتاً تازه ساخته شده است. دیوارهای بیرونی بنا ظاهری عادی دارند، اما فضای داخلی با تزئینات کتیبهئی و گچبریهای بسیار نفیس مزین شده است [۷]. محراب داخلی این بنا از شاهکارهای هنر گچبری دورۀ سلجوقی به شمار میرود و با تزئینات مسجد جامع نائین (حدود سال ۳۰۰ یا ۳۵۰ هجری) قابل مقایسه است [۶]. کتیبههای افقی به خط کوفی روشن بر روی دیوارهای داخلی نقش بستهاند که در یکی از آنها نام بانی بنا "شیخ الجلیل ابو عبدالله محمد بن شاذان الفارسی" ذکر شده است [۶].
تزئینات گچبری امام خورد به قدری پیچیده و هنرمندانه است که کلمات در آن نه تنها با هم ترکیب شدهاند، بلکه به صورت گلهای بافته شده درآمدهاند [۸]. در این کتیبهها، کلمۀ "الله" به شکلهای مختلفی چون پارچۀ مشبک نقاشی شده یا با حروف تزئینی دیگر ترکیب گردیده است. برخی از حروف مانند "ر" به شکل برگ یا "لا" با بافتهای متنوع طراحی شدهاند که نشاندهندۀ اوج مهارت هنرمندان آن دوره در ترکیب خط و نقاشی است [۸]. کتیبۀ اصلی مزار صراحتاً تائید میکند که این مکان مدفن یحیی بن زید است که در روز جمعه ماه شعبان سال ۱۲۵ هجری کشته شد [۹].
علاوه بر امام خورد، بنای دیگری به نام "امام کلان" نیز در این منطقه وجود دارد که دارای تزئینات گچبری و کتیبههای قرآنی است [۱۲]. در این بنا، کتیبهئی به خط نسخ دیده میشود که تاریخ آن ماه شعبان سال ۵۰۰ یا ۵۰۹ هجری را نشان میدهد. این امر نشاندهندۀ سیر تحول خط از کوفی به نسخ در معماری آن دوره است [۱۲]. منطقۀ سرپل همچنین شامل زیارتهای دیگری چون زیارت سید، بهاءالدین بلاگردان، خطیب صاحب و دیگران است که بررسیهای باستانشناسی در سال ۱۹۶۴ توسط محققانی چون بیوار (Bivar) بر اهمیت علمی آنها افزوده است [۴، ۷]. این آبدات نه تنها به لحاظ مذهبی، بلکه به عنوان نمونههای برجستۀ معماری و هنر تزئینی سدههای پنجم و ششم هجری در خراسان بزرگ شناخته میشوند [۶، ۱۲].
کلیدواژه ها:
سرپل، سلجوقیان، یحیی بن زید، معماری اسلامی، گچبری، خط کوفی، امام خورد، امام کلان، جوزجان، کتیبههای تاریخی، باستانشناسی افغانستان، هنر سلجوقی، محمد بن شاذان الفارسی، خط نسخ، خراسان.