معنی چیستان "اشتر بمرد از لاغری"

معنی چیستان اشتر بمرد از لاغری

اشتر بمرد از لاغری
از بس که پی بسیار داشت

نه در زمین، نه در هوا

وقت سحر، نزدیک شام

"اشتر بمرد از لاغری" یکی از قدیمی ترین معماها است. این چیستان بیش از ۱۰۵۰ سال قدمت دارد. و سروده ابومحمد بدیع بن محمد بن محمود بلخی است. بدیع بلخی، از شاعران دوران سامانیان است. بدیع جز شاعران درباری دولت چغانی و از مداحان امیر طاهر بن فضل چغانی بود. ادیب طوسی این لغز را به مصراع های چهار هجایی تقسیم کرده است:

وقت سحر
نزدیک شام
اشتر بمرد
از لاغری
از بس که پی
بسیار داشت. [1]

گره گشایی از این چیستان:

اشتر: منظور از اشتر لاغر چراغ ها پیه سوز قدیمی است که شبیه قوری چای بودند و کجی آن ها باعث میشد شباهت کمی به شتر داشته باشند. هرچند مدت هاست که کسی از این چراغ ها استفاده نمی‌کند اما معمولا در فیلم ها و کتاب ها مردم آن را می بینند و می شناسند و این چراغ شهرت خود را مدیون داستان علا الدین و چراغ جادو است. علا الدین و چراغ جادو یکی از داستان های کتاب هزار و یک شب است و چند فیلم سینمایی و سریال درباره این داستان ساخته اند و حتی من چند سال قبل در جایی خواندم که یک تئوری توطئه هم وجود دارد که بر اساس آن علا الدین و چراغ جادو یک داستان نیست بلکه اتفاقی است که در آینده رخ خواهد داد.

پی بسیار: چنان که از نام چراغ مشخص است داخل این چراغ ها پی / پیه که همان چربی است می‌ریختند و به گفته بدیع چراغ مورد نظر کاملا از پی پر شده بود.

نزدیک شام: در این جا به معنی تاریکی است.

نه در زمین نه در هوا: چراغ ها را معمولا داخل طاق می‌گذاشتند تا هم نور آن به تمام اطاق بتابد و هم پای کسی به آن برخورد نکند.

بمرد: مرگ در اینجا به معنی خاموشی است. در قدیم شاعران به جای خاموش از مرگ و مردن استفاده می کردند؛ مثلا شاعری می گوید:

یاد آر ز شمع مرده یاد آر

لاغری: مراد تهی شدن چراغ از پی است.

منظور بدیع بلخی این است که چراغی که پر از پی بوده است و آن را داخل طاقی گذاشته بودند نزدیک سحر خاموش شده است و اتاق تاریک شده است.

تصویر چراغ پیه سوز قدیمی