څوچه پاتي یو افغان وي - تل بدا افغانستان وي   |    تا زنده یک افغان است - جاوید افغانستان است
خبرنامه
NEWSLETTER
ابزار
UTILITIES
ورود به کارگاه
MEMBERS LOGIN
تماس با ما
CONTACT US

سوزمه قلعه


سوزمه قلعه یکی از اولسوالی‌های ولایت سرپل است و در ضمن نام یک قریه نیز است.
"اتلس قریه‌های افغانستان" در مربوطات اولسوالی سان چارک زیر نام سوزمه قلعه سه بخش به نام‌های سوزمه قلعه اوزبکیه، سوزمه قلعه هزاره و سوزمه قلعه افغانیه را ثبت نموده است. درحالی‌که کتاب "دورنمای انکشافی سرپل" در جدول قریه‌های ولایت سرپل در مربوطات اولسوالی سرپل از قریه‌های سوزمه قلعه هزاره و سوزمه قلعه اوزبیکیه ذکر نموده است. از این نام‌ها آشکار می‌گردد که اوزبیک‌ها، هزاره‌ها و پشتون‌ها در محل سکونت دارند.
"قاموس جغرافیایی افغانستان" سه نام را به نام‌های "سوزمه قلعه"، "قریه سوزمه قلعه" و "سوزمه قلعه اوزبیکی" ثبت نموده است. "قاموس" سوزمه قلعه را حوزه‌یی در غرب قلعه تکزار در علاقه سان چارک آورده است. در ذیل سوزمه قلعه دفعه دوم آن را قلعه‌یی در علاقه سرپل آورده است. آن را مربوط حکومت کلان شبرغان، متعلق ولایت مزار شریف می‌نویسد. در زمان چاپ "قاموس" هنوز ولایت جوزجان تشکیل نگردیده بود. اداره مستقل ارگان‌های محل دو قریه به نام‌های سوزمه قلعه هزاره و سوزمه قلعه اوزبکیه را در اولسوالی سوزمه قلعه ثبت نموده است. در این نوشته درباره "سوزمه قلعه" بحث می‌گردد.
علاوه از سرپل، در ولایت جوزجان نیز قریه‌یی به نام "سوزمه" ثبت‌شده است. این قریه مربوط اولسوالی قوش تیپه ولایت جوزجان است. "اتلس اتنوگرافي اقوام ولايت جوزجان" که فهرست قریه‌های اولسوالی‌های جوزجان را آورده است، قریه سوزمه را در جمله قریه‌های قوش تپه ثبت نکرده است.
بیرون از افغانستان سوزمه دریایی است در شمال ارخانگلسک روسیه، در ضمن قریه‌یی هم به نام سوزمه در همین منطقه موجود است. در نزدیکی آستانه پایتخت قزاقستان محلی به نام سیزیم قلعه وجود دارد که به سوزمِه قلعه شبیه است.
طبق نوشته "گزیته تاریخی و سیاسی افغانستان" سوزمه قلعه منطقه اوزبیک نشین بوده و در کنار چپ دریای کچن واقع‌شده است. "گزیته" سوزمه قلعه را قریه بزرگ اوزبیک نشین می‌داند و از اقوام دیگر یاد نمی‌کند. اما در منطقه کچن اهالی را هزاره ثبت نموده است. وادی سوزمه قلعه را مربوط سان چارک می‌داند. سوزمه قلعه در اصل وادی ییست که دریای کچن در آن جاری است. دریای کچن در منطقه چشمه گزران با دریای سرپل یکجا می‌گردد. سوزمه قلعه از طریق کوتل لته بند به وادی سرپل وصل می‌گردد. تگاب سوزمه قلعه یک منطقه خیلی حاصلخیز است. در شمال تگاب سوزمه قلعه دره زمچی واقع‌شده است که اوزبیک‌ها و تاجیک‌ها در آن سکونت دارند. طبق معلومات "قاموس جغرافیایی افغانستان" سوزمه قلعه توسط دریای کچن آبیاری می‌گردد.
چونان به نظر می‌رسد، سوزمه نام اتنونیم بوده و بعدها به نام محل اطلاق شده است. ازنظر اتنیکی، سوزمه اوروغی از تورکمن‌های مربوط به قبیله یموت است. تیره سوزمه از شاخه آق سلاق مربوط اوتلی تیمیر یا بیرام شالی قبیله یموت است. اوتلی تیمیر به شاخه‌های سلاق، اوکوز، اوسوقچی و اوشاق تقسیم‌شده است که سوزمه شاخه فرعی اوروغ سلاق است. شاخه‌های فرعی سلاق عبارت از آق سلاق و قره سلاق اند. آق سلاق دارای شاخه‌هایی به نام کاولی، بویون باش، بیگلر، قره بیلیم، اونوقلر، زمانلی، ممه لی، کاکی لیک، سوزمه، یولمه و غیره است. از این جمله در سرپل علاوه از نام سوزمه، قریه یولمه یا اولمه را در اولسوالی گوسفندی داریم. دلچسپ اینکه، غیر از شباهت‌های بالا یکی از شاخه‌های فرعی اوشاق به نام قره بویین یاد می‌شود و در سوزمه قلعه قریه بوینیقره داریم و دیگری کورن یاد می‌شود که قریه‌یی به همین نام کوران در گوسفندی موجود است. گذشته از این اوروغ سوزمه تورکمن‌ها در جمله شاخه‌های اوروغ توقته میش قبیله تکه هم ثبت‌شده است.
در منابع از اوروغی به نام سوزمانی یا سوزمان در کرمانشاه ایران ذکر گردیده است. این اوروغ به شکل سیار زندگی می‌نماید و رقص و آواز پیشه آن‌ها است. ازاین‌رو به رقاص مشهورند. رقص‌های این اوروغ در سراسر منطقه شهرت دارد. ازاین‌رو، در محافل به‌ویژه عروسی‌ها از این گروه دعوت می‌گردد. نوازندگان و رقصنده های این گروه سیار اند و مردمان محل معنای سوزمانی را رقصنده و خواننده می گویند.
ممکن است، سوزمه ازجمله اوروغ‌های دخیل تورکمن‌ها در میان اوزبیک‌ها بوده باشد. اوروغ سوزمه در منابع در میان اوزبیک‌ها یافت نشد، اما تورکمن یکی از اوروغ‌های اوزبیک است که در نسب نامه‌های 92 باوی ثبت‌شده است. طبق نوشته دانیاروف در اثر "شجره و شیوه‌های مردم اوزبیک"، اوروغ تورکمن در نسخه خطی قتمیر نسب نامه اوزبیک‌ها ثبت‌شده است. همچنان در "تحفة التواریخ" عوض محمد عطار، "مجمع التواریخ" سیف‌الدین اخسیکیتی، سالنامه خوجه عبدالحکیم ترمزی، نسخه‌های "نسب نامه 92 فرقه اوزبیک"، فهرست ذکی ولیدی، و غیره ثبت‌شده است. اوروغ سوزمه ممکن از طریق اوروغ تورکمن در ساختار قبایل اوزبیک داخل شده باشد. این موضوع به پژوهش بیشتر نیاز دارد. لازم به یادآوری است که در سرپل توپونیم‌هایی موجود است که در میان تورکمن‌ها و اوزبیک‌ها نام اوروغ است؛ مثلاً آلتی بای، اوچی خانه، اونگوت، آهو (ایو)، بلغه‌لی، اله چه کوتل (اله شه)، بوینیقره (قره بوین)، تبیر (تپیر)، و غیره از این جمله‌اند.
درباره سابقه نام سوزمه قلعه، "دورنمای انکشافی سرپل" کلمه سوزمه را مشتق از نوعی غذا به نام سوزمه یا چلپک آورده است که هنگام اعمار قلعه اهالی سوزمه می‌پختند و می‌خوردند. سوزمه نوعی خوردنی اوزبیکی است که از خمیر ساخته می‌شود و در روغن پخته می‌شود و در سرپل تا حال معمول است. این‌گونه تعبیرهای عامیانه در رابطه به نام جاها خیلی معمول است، اما اساس تاریخی ندارد. درحالی‌که ما قریه دیگری به نام سوزمه در قوش تیپه جوزجان داریم. چنانکه درباره باورساق قلعه نیز چنین نظر وجود دارد که هنگام ساختن محل، اهالی باورساق می‌پختند و برای کارگران می‌خوراندند. دانشمندان اوزبیک عقیده دارند که مردم برای ریشه توپونیم‌ها تحلیل‌های ساده را نظر به دانش و اطلاعات خود ارائه می‌دارند که شاید به ریشه اصلی ارتباط نداشته باشد. سوزمه پنیر، سوزمه یوغورت، سوزمه پلو و سوزمه کوبیته نیز ازجمله خوراکه های مردم خوارزم، آذربایجان و تاتارها است. در "فرهنگ اوزبیکی به فارسی" چوزمه یا سوزمه خوراکی است که از پختن قطعات نازک خمیر در روغن آماده می‌شود. همین شکل در سرپل هم معمول است و سوزمه نامیده می‌شود.
گذشته از این، در منابع مختلف سوزمه در جمله لبنیات شامل است که از دوغ یا آیران آن را می‌سازند. در "دیوان لغات التورک" سوزمه پنیر خشک بدون روغن و ماست چکیده معنا شده است. در لغت‌نامه‌ها معنای سوزمه ماست کیسه‌یی است و آن ماستی باشد که در کیسه کنند و می‌آویزند تا آبش بچکد. به فارسی چکه گفته می‌شود. در افغانستان نیز اصطلاح چکه معمول است، ولی اصطلاح سوزمه در میان اوزبیک‌ها مروج نیست. "فرهنگ اوزبیکی به فارسی" سوزمه را قتیق، ماستی که از صافی گذشتانده شده و غلیظ باشد، کشک معنا کرده است. گذشته از این، در میان اقوام تورک، پنیر خشک‌شده را نیز سوزمه می گویند. تورک‌ها نخستین مردمانی بودند که سوزمه را از شیر ساختند.
درهرحال، سوزمه به معنای چکه از سوزمک به معنای صاف کردن مشتق شده است.
در "فرهنگ ایتیمولوژی آلتای" سوس یا سود به قاشق گرفتن و هم به معنای قاشق و سطل ثبت‌شده است. در "فرهنگ ترکی-فارسی شاهمرسی" سوزمه به معنای چکه، ماست چکیده و پالوده، همچنان به معنای مخمور، غماز، خرامش آمده است. در ضمن در این فرهنگ سوسما به معنای سکوت و خاموشی آمده است و سوسماق هم ساکت شدن، لب فروبستن، خاموشی گزیدن است. سوسمالیق هم حق السکوت معنا شده است. سوسمه در تورکی چوواش به معنی قیدک و گیره است. "فرهنگ اوزبیکی به فارسی" سوزماق را هم از صافی گذشتاندن، غذا یا آشامیدنی را در ظرف ریختن و تقسیم کردن ورق‌های بازی معنا نموده است.
گذشته ازاین، در فرهنگ‌ها برای سوزمه معناهای دیگری هم ثبت‌شده است؛ به گونه مثال رادلوفتورکولوک مشهور سوزمه را به معنی صاف، آب صاف و صاف کردن آورده است. در تورکی عثمانی سوزمه علاوه از صاف کردن، ترشح کردن و تقطیر کردن و به معنای ساده‌لوح هم آمده است. "فرهنگ سنگلاخ" سوزمه را به معنای شراب خالص نیز ثبت نموده است که معنای مخمور و غماز شاید از این مشتق شده باشد. همچنان، سوزمه به معنای کاسه بزرگ ثبت‌شده است. سوزمه در آذربایجان به‌نوعی رقص گفته می‌شود. در زبان اویغوری سوزمک به معنای شانه و شانه کردن بوده در ضمن به معنای آسیاب کردن یا خورد کردن و صاف کردن ثبت‌شده است.
حالا اگر به "سوزمه قلعه" دقت کنیم، یک منطقه تاریخی محسوب می‌گردد. چنانکه در دهه 1970 آثار تاریخی از منطقه کشف گردید که به دوره کوشانی‌ها نسبت داده شد و یافته‌های تاریخی در آن‌وقت به موزیم بلخ در شهر مزار شریف انتقال داده شد. در جمله آثار به‌دست‌آمده، لوحه سنگی شامل بود که دارای نام شیوا، یکی از خدایان هندو بود. این لوحه سنگ، شیوا را به حالت ایستاده با سه سر، یک مثلث و سایر صفت‌ها تجسم می‌نمود که شبیه هرکول قهرمان افسانوی بود. سرنوشت این لوحه سنگ تاریخی نامعلوم است. دراین‌باره معلومات بیشتر دریافت نشد.
میر عزت‌الله یکی از ماموران هندی انگلیس‌ها در اوایل سده نزده، در "سفرنامه" خود سوزمه قلعه را قلعه سوزمه ثبت نموده است. میر عزت‌الله در سال‌های 1812 و 1813 سده نزده به آسیای مرکزی و افغانستان سفر نموده است. او برای جمع‌آوری اطلاعات لازم برای کمپنی هند شرقی از سوی انگلیس‌ها استخدام می‌گردد. در "سفرنامه" خود هنگام بحث درباره راه تجاری مناطق مختلف تورکستان ازجمله بلخ و خلم با شهرهای هم‌جوار چنین می‌نویسد "سنگچارک شهری است که قپچاق‌ها در آن سکونت دارند. از سوی دو برادر به نام‌های مقصود بیگ و رضوان قل بیگ اداره می‌گردد که دومی برادر بزرگ است." او می‌نویسد که قپچاق‌های جویباری زیر اداره برادر بزرگ و قپچاق‌های گوسفندی زیر اداره برادر کوچک‌تر اند، رضوان قل بیگ در قلعه سوزمه (سوزمه قلعه کنونی) و مقصود بیگ در سنگچارک اقامت دارد.
آشکار است که سوزمه قلعه محل سکونت قپچاق‌ها بوده و اصطلاح سوزمه شاید به آنها مرتبط باشد. درباره قریه سوزمه در قوش تیپه حدس زده می‌شود که از اوروغ سوزمه تورکمن‌ها مشتق شده باشد؛ زیرا در این اولسوالی تورکمن‌ها نیز زیست می‌نمایند. اما درباره نام سوزمه به صفت نام اوروغ می‌توان حدس زد که شاید در اصل سوزمک قلعه بوده که نسبت شباهت (ک) و (ق) حرف (ک) ساقط‌شده است. شاید سوزمک یا شانه تمغای این گروه بوده که به صفت نام اوروغ انتخاب گردیده است. مثال مشابه نام بلغه‌لی است که بالغه تمغای گروه بوده و نام اوروغ هم است. ممکن از اصطلاح سوسمه به معنای قیدک مشتق شده باشد. به هر صورت ریشه اصلی نام سوزمه قلعه روشن نیست، دراین‌باره به پژوهش‌های بیشتر نیاز است.



مأخذها:
1. اتلس قریه‌های افغانستان، پروژه دیموگرافی اداره احصاییه صدارت عظمی، کابل: 1352.
2. دورنمای انکشافی سرپل، انجنیر احمد جاوید انتظار، چاپ سال 1392.
3. دیوان لغات التورک، تألیف شیخ محمود بن حسین کاشغری، برگردان به فارسی دکتر حسین محمد زاده صدیق، نشر اختر 1383.
4. فرهنگ تورکی به فارسی سنگلاخ، میرزا مهدی خان استرآبادی؛ مقدمه، مقابله و تحشیه توسط دکتر حسین محمد زاده صدیق، نشر اختر، تبریز: 1394.
5. آذربایجان تورکچه سی سوزلویو، ج3، اسماعیل جعفرلی، احرار با همکاری سومر نشر، تبریز: 1392.
6. فرهنگ اوزبیکی به فارسی، محمد حلیم یارقین و شفیقه یارقین، نشر سخن، تهران: 1387.
7. فرهنگ ترکی-فارسی شاهمرسی، پرویز زارع شاهمرسی، نشر اختر، تبریز: 1387.
8. Turkman Boylari Geçmişi
Soltansha Ataniyazov, bilig-10/Yaz 1999
9. Historical and Political Gazetteer of Afghanistan v4
Ludwic W. Adamec, Graz 1979
10. Опыт словаря тюркских наречий. т. IV
. В. В. Радлов, Санкт-Петербург 1911
11. Travel to Central Asia in 1812-13
Translated by Captain Henderson, Calcutta 1872, by Meer Izzutoollah

داکتر محمد علی ابدالی

از کتابخانۀ:

داکتر محمد علی ابدالی

نویسنده:

داکتر سعید عظیمی











| حفظ اطلاعات شخصی| | ما کی استیم؟ | | آرایشگر وبسایت | | شرایط استفاده | | تماس با ما |
Privacy Policy About us WebMaster Terms of Use Contact us