څوچه پاتي یو افغان وي - تل بدا افغانستان وي   |    تا زنده یک افغان است - جاوید افغانستان است
خبرنامه
NEWSLETTER
ابزار
UTILITIES
ورود به کارگاه
MEMBERS LOGIN
تماس با ما
CONTACT US
facebook

ادب


اگرباین اصل باور داشته باشیم که ادب عبارت از راسترین و آراسته ترین کلام در یکزبان است ؛ سخن ادبی عبارت از آمیزش همین کلام بااصوات خواهد بود ؛زیرا سخن از دو بخش حرف و صوت تشکیل میگردد.
شعر موزون و مقفی نابترین سخن ادبی زبان پارسی دری را تشکیل میدهد؛ مثلاًدر ین بیت حضرت ابوالمعانی :

نیست یک صاحب نفس کزوی دلی روشن شود
این زمان تأثیر اگر دارد دم آهنگراست

درشعر اصلی و مقفی تمام نزاکتهای ساختمانی ،هجائی و تلفظی مبرهن و بلا تحاشی قابل درک و تمیز هستند . از سوئی چون کلام در قید وزن وقافیه افاده میگردد ، شیوهٔ بیان؛ آنرا از کلام بدیهه و مسجع تمایز بخشیده ،سخن بنهج پدیدهٔ هنری عرض وجود میکند، هنری است؛ چون درتنستهٔ آن مقداری از کارلازم منسجم است .این خصوصیت هنری کلام حاوی دو جنبه است ؛ یکی از نظر شکل و دیگری از دید محتوا !
ازنظر شکل آنست که کلام فصیح وبلیغ است ،توازون و تجانس هجا ها در دو کفهٔ یک بیت خصلت ذاتی آهنگ زبانرا، که هریک در تهٔ ذهن جُز محروسات در سلاله دارد ؛ بجنبش و تحرک آورده ،متن حالت موسیقیائی کسب میکند . درحقیقت مصوتها صامتها را در آهنگ خود غرق میکنند .
از دید محتوا هر بیت شعر حقیقی و هنری از خود مفهوم مستقل دارد ،که همزمان بحیث جُز در کل شعر یا قطعه مضمحل است ، هربیت علاوه براینکه با ابیات قبل مفاهمه میکندو مفهوم قطعه یا شعر را انکشاف میدهد عصارهٔ جدیدی بر مفاهیم قبلی اضافه کرده ، که در عین وقت جدا ازمجموعهٔ قطعه مفهوم مستقل ومشخص در نفس خود دارد ؛ چنانچه بیت حضرت بیدل را بنحوهٔ منزوی در فوق شاهد آوردیم .این دو خصلت را هر خوانندهٔ عادی میتواند درک کند و آنرا در آزمون مجدد شعر تطبیق نماید ،این جدا از صنایع و ساختمان فنی شعر است ،که از دیدهٔ نا آزموده مکتوم است .
شعر حقیقی و خصوصیات آن پیکر اصلی ادب پارسی دری است ، که در عدم شناخت علم عروض بدیهه سرایان نمیتوانند در وصف ادب پارسی دری عیناً داد سخن کنند؛ زیرا با عروض ارزش و تعلق حرکات تشخیص می‌شود ، شناخت وتشکل هجا شعوری میگردد ، و با قافیه بندی اصالت تناسب املأ وانشای کلمات ثبوت وواضح شده و سخن ناب خلق می‌شود .
در بدیهه سرائی ،که اکنون آنرا باصطلاح« شعر نو »میخوانند ، مجموعهٔ از الفاظ وکلمات است که ندرتاً به سخن انکشاف میکند ؛چون هیچنوع اصول و قانونی درآن مستطر و مندرج نیست ؛ لهذا اکمال ذهن فرد در غیبت هرنوع پایه و تهدابی ، بر فرآوردهٔ تاریخی زبان چنگ زده الفاظ را بدنبال هم رده میبندد ؛ اگر این ردبندی هارا مطالعه نکرده ، بآواز بلند بخوانیم ؛ ملاحظه میگردد، که بمشکل در حصار سخن منطوق داخل آیند ؛چه رسد بتداعی آهنگ زبان ؛زیرا زادهٔ ذهن فرد بوده ؛همچو شعر حقیقی پیرو هیچ قانونی نیستند !
بدیهه گوئی خارج از بستر حقیقی و حاری از پوشش مردمی است . مجزا از قوانین علمی و هنری شعر که در فوق بر چیدیم قرار دارد ؛ از اینجاست کاین کلام را نباید بشعر ویا گروهی شعری متعلق وا بسته دانست ؛ باین علت بدیهه گویان نمیتوانند با فراستی چنین نیم خا، خود را ناو خدای زبان اجدادی ماقلمداد کنند ؛برعکس نقش مخرب اصول سخن را ایفا میکنند .
در حین راهگرائی ازین محضر کشفم شد ؛هستند چهرهائیکه پابند بآئین واصل ، وابسته بتمکین و عین سخن میگویند. سخنسرائی معاصر« راهی سی آبی »؛ و قصیدهٔ که در شرح زبان پارسی دری ، و اشارهٔ بخودش سروده؛ است ؛ تنها چند بیت اختتامیه را اینجا اقتباس میکنم :

چون شگفت نامهٔ دری ای پارسی
آمــــــدزگفتار «راهی سی آبی »
دامن اندیشه بگفتار باز کرد
کجی کس بتیغ سخن ساز کرد
در قید وزن سخن مدارا نمود
تا قافیهٔ شعر یک‌سره پیدا نمود
بوسه زدسلک سخنگویان راست
سرگذاشت درقدم پیری کیاســـت
نغزچنان گفت بپارسی دری سخن
ناله بر آمـــد زقمری ئی کهـــــــن
شایسته سرودن زبلبل آیـــــــد
بوی خوش تنها از قرنفل آیـــــــد
نالهٔ قمری درقیدسخن نیســــت
که دوست نادان بهترزدشمن نیست
قمری پیر سخن را تبــــاه نمود
ندانسته دانش ادعـــــــــــــا نـمود
چونــــــکه نداند گوید که نداند
در شاخ بلند آشــــــــیان بمانــــــــــد
آنکه نــــداند گوید که بـــــداند
تمام عمردرخاشاک گیر ومانــــد


در عوض غزلی از وی را بطور مکمل بحضور همه پیش میکنم ، این غزل نه تنها تمام انتقادات علم عروض و ساختمان شعر حقیقی را جواب قانع کننده میدهد ؛ گوینده در شروع قالب وزنی وارکان هرمصرع را واضح اعلان میکند تا هرکس بتواند موزون بودن هربند ، هر مصرع وبیت را خود ارزیابی کند .
مفهوم وسیع و رفیع فلسفی هستی را درین غزل با متانت و موشگافی فیلسوفانه شرح و بیان میکند .




غزل هستی : کلام« راهی سی آبی»

هستی

(فاعلتن -فعولن- فاعلتن -مستفعلن)

در فرسایش ایـــــــــــــــــام چو هستی بشکست آید
جوینده شودزنده تـــــا طعمهٔ بدست آیــــــــد
گر هستی بقـــأ خواهـــد در تمـــــــادئی ایامســـــت مدت چو بسرگردد گوهرازسنگ بدست آیـــــد
سنگ است دراصل گوهر چون دوران نگذشت بروی از جور شب و روز ها یاقوت ولعل بدست آیــد
در جولانــــگهٔ هستی گربسیر و سلوک آئیــــــــــم هرلحظه که میگردد از آن فضلی بدست آیــد
دل میزند پـــــی درپـــــی تا زو تــــــکمیل وجود گردد
چون پربارشودشاخه حاصل میمون بدست آید
در چرخش روز وشب مجبــــــــــور گذرانست اوقات
دوران بگـــــــذر باشد لیک ارتقـــأ بدست آیــــد
هر دانه که می‌ بــیـــنی در سکونش تغیر باشـــــــد
از نقد تحرکات که جـــــــــوانه بدست آیـــــــــد
در کـَِـِـــــاروان هستی هیچ منزل بقــــــرار نآیــــــــد
در آب روان بنـــــــگر که کَِی دوبار بدست آیــد
گر بهــــــــــار هستی را گاهی گلشن بقدم ریـــزد
انگیزه بسر گردد چون زان رنـــــگی بدست آید
هستی که بجا آمـــــــــد بر تحــــــول بنا آمــــــــد
هستی گر همه رنگ بود جُز فنا چه بدست اید
در بـــود ونبود شیٔ تمکین و تامل چراغســــــــت
در قید تحیـــــر ها اسرار کجــــا بدست آیــد
«سی آبی»باتقواباش و تسلیم کن حقیقت را
کـــــز دامن زهد و حق رستگاری بدست آید


در حقیقت همین غزل یک اثر ادبی زبان پارسی دری است .
اگر شخصی مهارت تجسس کلام ادبی را داشته باشد ؛تمام خصوصیات ادب دری درین شعر مسطور است ، دو کفهٔ هر بیت عین وزن و مقدار هجائی دارند ،هر مصرع بر چهار پایه بنا شده ،که هر مصرع شامل پانزده هجا؛است . این پانزده هجا تا آخرین بیت مصرع پابندانه تکرار می‌شوند . اگر این شعر بآواز بلند خوانده شود ، توازن هجائی اصوات را بآهنگ زبان ارتقأمیدهد و زمینهٔ موسیقیائی این کلام عرض وجود میکند . درین کلام لغات ثقیل و نامأنوس بکار نرفته است ؛ زیرا هدف از کلام ادبی یکی هم اینست که مقدم بر هر فریضهٔ دیگر قابل فهم و درک در هر سطح باشد؛ همچنان طرز املأ و انشای دقیق کلمات ظاهر میگردد ؛ مثلاً« تغیر » را بحیث کلمهٔ دو هجائی بکار برده ، ونه طوریکه مطبوعات ایران و پیروان او این کلمه را بدو یا مینویسند !
بهمین نهج کلمهٔ «میآئیم » با همزه نوشته تا یک کلمهٔ دو هجائی بدست آید .از اینجاست که شناخت عروض در بحث درست نویسی نقش اول را دارد.

انتهی

نجیب سخی

از کتابخانۀ:

نجیب سخی

نویسنده:

نجیب سخی











| حفظ اطلاعات شخصی| | ما کی استیم؟ | | آرایشگر وبسایت | | شرایط استفاده | | تماس با ما |
Privacy Policy About us WebMaster Terms of Use Contact us