څوچه پاتي یو افغان وي - تل بدا افغانستان وي   |    تا زنده یک افغان است - جاوید افغانستان است
خبرنامه
NEWSLETTER
ابزار
UTILITIES
ورود به کارگاه
MEMBERS LOGIN
تماس با ما
CONTACT US

چرا و چگونه محمد داود خان را به یک مخالف سرسخت نظام تبدیل کردند؟ ۱


میدانم کشور عزیزم در یک حالت بحرانی و اسفناک قرار دارد؛ بذل توجه به اوضاع جاری کاری خوبی است و اما چاره جوئی مشکلات با شرح احوال و برشمردن کوتاهی های انتقاد آمیز بر حکومت نام نهاد “وحدت ملی” که انعکاس دهنده واقعیت های تلخ اوضاع جاری است، دردی را درمان نمیکند و نیز ارائه نظریات و توصیه ها، نوشتن مقالات و یا مصاحبه های مفید و با ارزش هموطنان از وطن دور افتاده، هیچک بگوش دولتمردان موجود که خود در مرداب مصیبت گرفتار شده اند، فرو نمیروند. متأسفانه دست های قوی در ایجاد معضلات بطورمستقیم وغیرمستقیم از داخل و خارج در خرابی اوضاع فعال اند. بهرحال بازهم چشم امید ما غربت نشینان بسوی شخصیت ها وجوانانی است که در داخل کشور با قلم و قدم با شهامت و توانائی عاملانه برای نجات کشور، جائیکه آتش درآن می سوزد، دست بکار اند.
اینجانب از سالهاست که درموارد مختلف اوضاع کشورصدای خود را بلند کرده و قلم خود را در این راه بکار بسته ام، اما نتیجۀ از آن نگرفته ام. اکنون که خزان زندگی ام پایان یافته و قدم در زمستان عمر گذاشته ام، میخواهم توجه خود را تا خاموشی چراغ زندگی در راه تحقیق حوادث تاریخی کشور که سخت مورد تحریف قرار گرفته و حب و بغض های از هر قبیل برواقعیت ها سایه افگنده است، معطوف دارم. دراین راستا تاحد توان سعی بلیغ و تلاش جدی خواهم کرد که تاریکی ها را از روی حوادث تاریخ معاصر کشور بردارم و راه را برای قضاوت سالم نسل جوان باز کنم و تجارب زندگی را که روزگاردر این چند دهه برایم آموخته است، به حیث یک میراث ناچیزدر اختیار شان قرار دهم.
از اینرو دوستان عزیز بر من خرده نگیرند که چرا میخواهم به گذشته های نه چندان دور سر بزنم و از لابلای اوراق اسناد و شواهد دست داشته و به کمک ذهن و توان خود و به شیوه ای که سالها به آن عادت کرده ام، به تحقیق رویداد های تاریخی بپردازم؛ لذا از این به بعد بیشترین نوشته هایم به توفیق خدای بزرگ پیرامون مسائل تاریخی کشورم خواهد بود. کسانیکه با مطالعۀ نوشته های کوتاه عادت کرده اند و از مقالات طویل خسته میشوند، مرا معذور دارند، زیرا ماهیت موضوعات ایجاب میکند که نوشته ها از یک دو صفحه بیشتر شوند، و اما میکوشم مقالات طویل را به سلسله در چند قسمت پیهم در(سایت افغان جرمن آنلاین) با کمال افتخار به نشر برسانم.

در ادامه مقاله قبلی و سؤالهای وارده:

در مقاله قبلی مورخ ۲۶ می ۲۰۱۵ منتشره (سایت افغان جرمن آنلاین) متن سه نامه محمد داود خان (صدراعظم) را (اولی بتاریخ ۹ سرطان، دومی در۲۴ جدی و سومی “استعفی نامه” در ۱۹ حوت ۱۳۴۱) که موصوف خدمت اعلیحضرت محمد ظاهر شاه (پادشاه افغانستان) تقدیم داشت، به استناد دو مأخذ دست داشته به نشر سپردم و در آغاز مقاله این مطلب را تصریح نمودم که: اگر به محتوای همین نامه ها در همان وقت به نحوی توجه مبذول میگردید و یا لا اقل در ماده ۲۴ قانون اساسی ۱۳۴۳ محدودیت بر فعالیت سیاسی آزاد “عم و ابنای عم پادشاه” وضع نمی شد، به یقین که مسیر تحول نظام شاهی به گونه ای نمی بود که با کودتای سرطان ۱۳۵۲ تغییر کرد، با مطالعه این نامه های تاریخی و مهم میتوان به عمق موضوع پی برد که چگونه دست های از ارگ گرفته تا مقامهای دیگر در اینکار دخیل شدند و مسیر را به سمت دیگر کشانیدند.
درآن نوشته وعده کردم که تحلیل و بررسی نامه ها را و اینکه چرا محمد داود خان به نوشتن آن نامه ها دست یازید، عکس العمل پادشاه در برابر آن چگونه بود، چرا محمد داود خان از مقام صدارت استعفی داد و بعدا او به چه اقدامات متوسل شد، به یک وقت دیگر موکول می سازم، اما چند هموطن محترم و علاقمند موضوع با طرح سؤالها چه از طریق تیلفون و چه از مجرای ستون نظر سنجی (سایت افغان جرمن آنلاین) از من طالب معلومات بیشتر در زمینه شدند. محترم جناب محبوب کاتب از من مشخصا سؤال کردند که: (دست های از ارگ و مقام های دیگر چرا خواستند پای سردار داود خان را از فعالیت سیاسی آزاد بیرون کنند؟ آیا این محدودیت در قانون اساسی بر طبق کدام پلان مشخص بود؟ آیا پادشاه میخواست از عروج مجدد محمد داود خان جلوگیری کند یا چطور؟).
ارائه همچو پرسش ها از یکطرف و اهمیت تاریخی نامه ها از طرف دیگر مرا وا داشت تا موضوع را پیگیری نموده، به تحلیل و بررسی جوانب مختلف آن نامه ها و جریانات بعدی آن بپردازم که شاید دنباله آن به چند مقاله برسد. البته کوشش من مثل همیش در آن خواهد بود تا بحث را در حدود توان با ارائه مدارک و مآخذ معتبر مستند سازم و اما خوشحال میشوم که هموطنان عزیز و دیگر محققان وارد در قضایا با ارائه اسناد منتشر شده و نه با نقل قولهایی از این و آن، در راه جستجوی حقایق تاریخی همکاری نمایند تا همه باهم تاریخ معاصر کشور را از تحریف های وارده پاکسازی کنیم و وجیبۀ خود را کما حقه در برابر نسلهای بعدی ادا نمائیم.
با این آرزومندی میخواهم در ارتباط به سه نامۀ محمد داود خان عنوانی اعلیحضرت که متن مکمل آن در مقالۀ قبلی به نشر رسیده است، یک تعداد سؤال ها را بالترتیب مطرح بحث سازم، ولی پیش از آن بیمورد نخواهد بود که نگاهی مختصر در مورد تأسیس “کلوپ-ملی” و چگونگی رسیدن محمد داود خان به مقام صدارت بیندازم تا ریشه های اصلی تحول اجتماعی و سیاسی بعدی را که در نامه های محمد داود خان عنوانی اعلیحضرت در سال اخیر کارش به حیث صدراعظم کشور منعکس گردید، بیشتر روشن سازم. اینکه در طول تقریبا ده سال صدارت موصوف چه اقدامات (مثبت و یا منفی) صورت گرفته است، موضوع بحث ما در این سلسله مقالات نیست که البته در موقع دیگر به آن پرداخته خواهد شد.

تشکیل “کلوپ ملی” سرآغاز برنامه های بعدی:

راجع به کلوپ ملی یک تعداد نویسندگان در آثار خود مطالبی نوشته اند و اما من میخواهم در اینجا از زبان کسی آنرا گزارش دهم که خود شخصا در جریان بوده و رویداد ها را در کتاب خاطرات خود زیر نام “سرگذشت من” به قید قلم آورده و سالها بعد از مرگش یکی از نزدیکان او به چاپ آن اقدام کرده است. این شخصیت مرحوم سید شمس الدین خان مجروح است که همه با نام او آشنا استند و ضرورت به معرفی ندارد. آنچه در ذیل بیان میگردد، اقتباس از کتاب مذکور بوده که جهت معلومات مزید خدمت تقدیم میشود:
مجروح می نویسد: بعد از جنگ دوم جهانی و تقسیم نیم قارۀ هند به دو مملکت (هند و پاکستان) افغانستان در یک مرحلۀ نوین تاریخی خود داخل شده بود و به سیاست داخلی و خارجی خود به راه و روش سیاسی خود تجدید نظر را ضرورت داشت و به تبدیل آن پرداخت). او در مورد تغییر در سیاست داخلی اذعان میدارد که: در سیاست داخلی خود مجبور بود قدمی دیگری در راه دموکراتیک ساختن نظام حکومت بردارد و به حکومت توسط مرد قوی مثل محمد هاشم خان صدراعظم (عم اول شاه) و راه و روش او خاتمه دهد. همان بود که شاه محمود خان (عم دوم شاه) سپه سالار بحیث صدراعظم تعین شد و محبوسین سیاسی را آزاد ساخت به جراید و مجلات شخصی اجازۀ نشر و اشاعه اعطا شد، انتقاد و اعتراض بر حکومت و مجاری آن معمول گشت. برای تشکیل احزاب و فعالیت های سیاسی از طرف جوانان و منورین جد و جهد براه افتاد، حزب وطن و ندای خلق و ویش زلمیان و افغان ملت و حزب خلق مارکسیست ها (در ابتد بصورت غیر مرئی و نهانی) به صورت غیررسمی به میان آمدند و برای بنیان گذاری آن رهبران دست بکار شدند و به پخش نشرات، جراید و رساله ها می پرداختند و برای جذب و جلب اعضا می کوشیدند).
مجروح می افزاید: در این گیرودار یک حرکت دیگری که از طرف بعضی اراکین مهم حکومت وقت پشتیبانی می شد، به راه افتاد. این حرکت بنام “کلوپ ملی” بود و هدف آن جمع آوری روشنفکران و جلوگیری از تفرقه و تعدد زیاد احزاب بود که آهسته اهسته باید نمایندگانی در شوری بفرستند و سهمی در حکومت داشته باشند و روزی بتواند به نام حزب اکثریت حکومتی بسازند. موسسین و پشتیبانان این حرکت سردار محمد داود وزیر دفاع و سردار محمد نعیم وزیر خارجه و عبدالمجید زابلی وزیر اقتصاد و چند نفر دیگر بودند. (سید شمس الدین مجروح: “سرگذشت من”، به اهتمام سید فضل اکبر، مطبعه افغانستان تایمز، کابل، سال ۱۳۹۱، صفحه ۹۴ تا ۹۶).
مجروح در ادامه می نویسد: در کابنیۀ شاه محمود خان، سردار محمد داود بحیث وزیر دفاع و معاون صدارت تقرر یافته بود و امور وزارت داخله و ریاست قبایل و سرحدات در تقسیم وظایف بحیث معاون به او محول شده بود، روزی او مرا نزد خود در صدارت خواست.... و گفت شما را به حیث کفیل ریاست سرحدات و قبایل میخواهم با ما کار کنید....» مدتی به حیث کفیل و بعد بحیث رئیس قبایل و عضو مجلس وزرا به ایفای وظیفه می پرداختم).
حینیکه موضوع تشکیل “کلوپ ملی” مطرح بود، مجروح می نویسد: اول عبدالمجید خان زابلی موضوع را با من در میان گذاشت و مرا به عضویت آن دعوت کرد، من شک و تردی خود را اظهار کردم، اما او خوش بین بود و گفت این دو سردار جوان (داود و نعیم) از اوضاع جهان بیخبر نیستند و حاضر شده اند تغییر مثبت و مطلوبی را در افغانستان به وجود آورند. آنها مثل اعمام شان فکر نمیکنند، روشنفکر و واقع بین هستند. ممکن است به کمک آنها یک تحول و انکشافی به وجود آید. من [مجروح] که به این عقیده رسیده بودم که بدون کمک و معاونت چنین اشخاص در دستگاه دولت به وجود آمدن انکشاف و تحول سیاسی امکان ندارد، لذا استدلال او را غیرمنطقی نیافتم و گفتم یک تجربۀ بدی نیست و باید این تجربه را نیز انجام دهیم و او [عبدالمجید خان] گفت سردار محمد داود با شما تماس خواهد گرفت، طوریکه وعده کرده اید، رد نکنید).
جریان بعدی را مجروح چنین شرح میدهد: (روز دیگر سردار محمد داود مرا در منزل خود وقت ملاقات داده بود؛ به ملاقات او به خانۀ شان رفتم. او این موضوع را طرح کرد و پروگرام کار این کلوپ [کلوپ ملی] و هدف آنرا توضیح داد. من گفتم سردار صاحب کار مناسبی است و اقدام نیکی است، اما باید ملتفت باشید که جوانان و منورین افغانستان بودن [به جز] جدائی حکومت از سلطنت به هیچ تبدیلی و تحولی دیگر قناعت نخواهند کرد، آنها میخواهند حکومت به خانواده سلطنت مربوط نباشد و نزد شورا مسئول باشد و به اساس رأی اعتماد اکثریت به وجود آید. حالا شما چه فکر میکنید، مرحلۀ چنین تغییر اساسی رسیده است یا نه و آیا شما و صدراعظم صاحب (سپه سالار) و اعلیحضرت به این کار موافقه خواهید کرد یا نی؟).
محمد داود خان در جواب مجروح چنین گفت: (هدف نهائی همین است که گفتید، در آخر باید این تفکیک عملی شود، برای عملی شدن آن بعضی کارهای مقدماتی لازم است که از آن جمله ما تأسیس چنین انجمن [کلوپ ملی] را در نظر گرفته ایم. در این انجمن جوانان و اعضای حکومت فعلی باهم آشنا خواهند شد، پالیسی مشترکی بوجود خواهد آمد و نقاط اصلی و بنیادی تحول آینده تثبیت خواهد گشت که در آن وقت انتقال قدرت به آسانی و بدون دردسر صورت خواهد گرفت و حکومت آینده و بعضی وکلای شورا متشکل از اعضای این انجمن خواهند بود.).
مجروح می افزاید: من موافقه کردم و آنرا کار نیک و فرخنده گفتم و فردای آن در کلوپ به جلسه دعوت شدم، مراسم عضویت انجام یافت و در مجلس بعدی که اعضای انجمن به پانزده نفر رسیده بود، مرا به حیث سکرتر عمومی کلوپ انتخاب کردند.) مجروح در ادامه از برنامۀ جلب و جذب اعضا و دعوت سائر روشنفکران در این انجمن و به خصوص از موقف آقای غبار و دکتور محمودی و خواسته های شان صحبت میکند که چگونه آنها راه خود را در پیش گرفتند و به کلوپ ملی نپیوستند.(برای معلومات مزید دیده شود: مجروح: “سرگذشت من”....، صفحه ۱۰۹ تا ۱۱۴).

محمد داود خان چگونه به مقام صدارت نایل آمد؟

در مورد چگونگی رسیدن محمد داود خان به صدارت شرحی مختصری را که سید شمس الدین خان مجروح در کتاب “سرگذشت من” بیان کرده است، تا حال هیچ محقق دیگر از آن تذکر نداده و اینجانب در هیچ جای دیگر آنرا نخوانده ام. مجروح در زمینه می نویسد: (در محیط سیاسی افغانستان تشتت جریان داشت و در دستگاه دولت بین سپه سالار و سردار داود هم اختلاف و سوء تفاهم پیدا شده بود. سپه سالار که برادر زاده خود را کاندید اخذ قدرت می شناخت بعضی از اعضای کلوپ [ملی] را به انحلال و از بین بردن آن تشویق کرد و به تضعیف آن میکوشید تا به کلی از بین رفت و در آن بسته شد. چون تاسیس کلوپ ملی را هم وسیلۀ کسب قدرت داود خان شناخته بود، با زابلی هم روابط او بهم خورد و با سردار محمد داود هم، بالاخره زابلی هم استعفی کرد و قدرت منفرد بدست سپه سالار قرار گرفت).
مجروح در مورد خصوصیات شخصی سپه سالار و انجام کار او چنین می نویسد: سپه سالار شاه محمود مثل برادر خود خشونت مزاج و عصبانیت نداشت، شخص مؤدب و خوش مشرب و با طبقات مختلف آمیزش کرده میتوانست، اما اداره او ضعیف بود و پشت کار نداشت، چون به تنهائی مسئولیت زمام امور را بدست گرفت، کارهای دولت آهسته اهسته روبه خرابی و گسیختگی میرفت، در پیشرفت و انکشاف اقتصادی مملکت با استعفی آقای زابلی رکود رخ داد و هم کار اعمار زیربنای مملکت مانند پل ها و سرکها معطل شد، پروژه های جدید بوجود نیامد و در کار پروژه های سر دست (مانند انکشاف وادی هیلمند و غیره) سستی رخ داد).
مجروح در ادامه می افزاید: پادشاه از این باب اندیشناک بود، روزی مجلسی مرکب از این چند نفر محدود [معدود] را مکلف ساخت که در این باب فکر کنند و به او مشوره بدهند. اعضای این مجلس عبارت بودند از علی محمد خان وزیر خارجه و معاون صدارت عظمی، دکتور ظاهر خان و جنرال عبدالاحد خان ملکیار وزیر داخله که در این وقت به علت مریضی از مشاغل دولتی کنار گرفته بود و من [مجروح] که هنوز به وظیفه خود بحیث رئیس قبایل دوام میدادم و هم عضو این مجلس بودم. ما در وزارت خارجه در اطاق کار علی محمد خان گرد آمده بودیم و موضوع را طرف بحث قرار دادیم و به این نتیجه رسیدیم که تبدیل حکومت ضرور است و تا دستگاه کابینه دولت یک روح نو و جهش نو نیابد، هر نوع تدبیر و نقشه در ساحه عمل تطبیق نخواهد گشت، پس کدام کسی را میتوان سفارش کرد که به تشکیل حکومت مامور شود. ملکیار گفت که شخصیت های مانند سردار محمد داود و سردار محمد نعیم که مردان لایق و کار آزموده بودند، کنار رفته اند و جای آنها تا حال پر نشده، باید از آنها کار گرفته شود. و اما داکتر عبدالظاهر نخواست نظر بدهد و گفت: من مامور هستم که پیام اعلیحضرت را برای تشکیل مجلس بشما برسانم و بعد پیشنهاد و یا سفارش شما را بحضور او تقدیم کنم، در این مورد مرا از اظهار نظر معذور دارید..).
مجروح باطرح یک سؤال در آن مجلس چنین نظر داد: به نزد اعلیحضرت و سردار صاحبان چنین نظری هم بود که حکومت را از سلطنت تفکیک کنند و کسی غیر از خانواده سلطنتی روزی به صدارت برسد و وزارت خانه ها را عناصر متخصص و جوان بکار اندازد. چه فکر میکنید که آن تجربه را همین حالا شروع کنیم؟ من [مجروح] پیشنهاد میکنم وزیر صاحب خارجه (علی محمد خان) را اعلیحضرت به تشکیل حکومت مامور سازد و او در تشکیل اعضای حکومت خود، کفایت و پشت کار آنها را زیر نظر بگیرد و با این حرکت هر دو مطلب به دست خواهد آمد یعنی یک حرکت بسوی تحول و دیموکراتیزه کردن مملکت و هم فعال ساختن دستگاه دولت).
مجروح در باره عکس العمل علی محمد خان در برابر پیشنهاد او می نویسد که: علی محمد خان با تمام شدت این پیشنهاد را رد کرد و گفت: نه من به قبول این کار حاضرم و نه استعداد آنرا دارم؛ و مجلس بروز دیگر موکول شد اما وقتی علی محمد خان را در دفتر کارش ملاقات کردم، به من گلایه آمیز گفت: چرا چنین پیشنهاد بیجا کردی. من جان جور خود را شاخک نمی نشانم (ضرب المثلی است بین مردم) و بعد علاوه کرد: تا این دو اژدهای مخوف یعنی داود و نعیم هستند، کسی به این گنجینه نزدیک نخواهد شد. به گفتۀ مجروح: آن مجلس بار دیگر منعقد نشد و مدتی بعد سردار شاه محمود خان را پادشاه به استعفی مجبور ساخت و عوض او سردار محمد داود را بحیث صدراعظم مامور تشکیل کابینه حکومت نمود).
مجروح حینیکه در کابینه محمد داود خان به وظیفه قبلی خود یعنی ریاست مستقل قبایل منصوب گردید، در اولین دیدار خود به صدراعظم جدید گفت: سردار صاحب ما و شما پروگرامی را برای تحول در مملکت و آوردن طرز جدید داشتیم و به آن فکر میکردیم و در کلوپ ملی برای تطبیق و تحقق آن نظریات باهم گرد آمدیم، آیا آن اهداف هنوز هم موجود است و یا آنرا ناقابل تطبیق یافتید؟ محمد داود خان در جوابش چنین گفت در عقیدۀ من برای آوردن چنین تحول تغییر رخ نداده است، اما چون فعلا کارهای اداری مملکت طوریکه می بینید با یک رکود مواجه است و هم وضع اقتصادی مملکت محتاج جهش است و روابط خارجی دولت هم بحرانی است، یکی دو سال این کارها را سر براه کنیم و وقتی از فعالیت ماشین اداری دولت مطمئن شدیم، به آن تحول سیاسی توجه خواهم کرد و آنرا به همکاری امثال شما رفقا به میان خواهم آورد).
(مجروح: “سرگذشت من”...، صفحه ۱۰۹ تا ۱۱۴)

سؤال ها:

با شرح فوق که آغاز کار صدارت محمد داود خان بود، اکنون می پردازم به بررسی بعضی سؤالها که مربوط به انجام کار صدارت او میگردد (البته همان طوریکه گفته شد، کار کرد های (مثبت و یا منفی) دوره صدارت او شامل این بحث نمیباشد):
انگیزۀ نوشتن نامه ها در سال نهم صدرات محمد داود خان به طور عموم چه بود؟
آیا او واقعاً تحول میخواست، یا قدرت و یا اینکه رقابت های خانوادگی او را با اینکار وا داشت و یا کدام دلیل دیگر؟
آیا محمد داود خان نامه ها را به تنهائی نوشته و یا کسانی دیگر در طرح نامه ها به او مشوره داده و یا در نوشتن آن سهیم بوده است؟
اهمیت تاریخی دو نامه اول الذکر چیست؟
چرا پادشاه به این نامه ها عطف توجه نکرد و عملی شدن آنرا به وقت و زمان مناسب و افرادی که بتوانند مسئولیت عملی ساختن آنرا بدوش گیرند، موکول نمود؟ آیا پادشاه از عروج مجدد محمد داود خان هراس داشت؟
آیا پادشاه میخواست در قانون اساسی جدید بر فعالیت سیاسی آزاد محمد داود خان قیود قانونی وضع گردد؟ هدف اصلی ماده ۲۴ در قانون اساسی چه بود؟
کدام دست ها در داخل ارگ و بیرون آن در گنجانیدن این ماده فعال بودند و چه میخواستند؟
عکس العمل های فوری محمد داود خان و رفقایش در ارتباط با ماده ۲۴ چه بود؟ آیا آنها واقعاً میخواستند مانع بالقوه تصویب این ماده در لویه جرگه شوند؟
چرا در لویه جرگه محدودیت های بیشتر در برابر خانواده سلطنتی وضع گردید؟
تأثیرات بعدی این ماده که محمد داود خان را قانوناً از فعالیت آزاد سیاسی محروم گردانید، چه بود؟ آیا انگیزه تغییر رژیم از طریق راه اندازی یک کودتا از همین جا و از این به بعد نشات نکرده است؟
اگر به محتوای این نامه ها در همان وقت به نحوی توجه مبذول می شد و راه را بروی فعالیت آزاد سیاسی محمد داود خان نمی بستند، آیا سرنوشت رژیم و مسیر تحول در کشور به گونه متفاوت نمی بود که آنچه بعدا با کودتای ۲۶ سرطان ۱۳۵۲ رقم خورد؟

این ها همه سؤالهای اند که در قسمت های بعدی این نوشته بطور مستند و کمی به تفصیل مورد بررسی قرار میگیرند.

(ادامه دارد)

۱۰ جون ۲۰۱۵

سیف الله فضل

از کتابخانۀ:

سیف الله فضل

نویسنده:

داکتر سید عبدالله کاظم











| حفظ اطلاعات شخصی| | ما کی استیم؟ | | آرایشگر وبسایت | | شرایط استفاده | | تماس با ما |
Privacy Policy About us WebMaster Terms of Use Contact us