څوچه پاتي یو افغان وي - تل بدا افغانستان وي   |    تا زنده یک افغان است - جاوید افغانستان است
خبرنامه
NEWSLETTER
ابزار
UTILITIES
ورود به کارگاه
MEMBERS LOGIN
تماس با ما
CONTACT US

اله غن/ Alag`an


«اله غن/Alag`an» قریه یی است در اولسوالی گوسفندی ولایت سرپل که در دره اله‌غن موقعیت دارد. در گذشته اله‌غن مربوط اولسوالی سان چارک بود. اما در تقسیمات جدید ولایت سرپل مربوط اولسوالی گوسفندی است. در این مقاله در باره اله‌غن بحث می گردد.
«اتلس قریه های افغانستان» اله‌غن سان چارک را در دو جای ثبت نموده است. یکی به نام قریه اله‌غن که در
شرق مرکز سان چارک واقع است. دیگری به نام جی پایان در شمال مرکز سان چارک ثبت شده و در قوسین آن را ال فن آورده است. «قاموس اعلام جغرافیایی افغانستان» این قریه را الاغان ثبت نموده است. موقعیت آن را در شرق قلعه تُگزار متصل سرکی می داند که به سوی آق کچروک [آق کوپروک؟] ادامه دارد. «اتلس» در مربوطات سمنگان در اولسوالی دره صوف نیز قریه یی به نام الغان را ثبت نموده است که، موقعیت آن در شمال غرب مرکز دره صوف ثبت شده است. نام این دو قریه احتمال دارد با هم یکی باشند.
همچنان اله‌غن یا اله‌غان قریه یی است در اولسوالی شولگره ولایت بلخ. این قریه در «اتلس قریه های افغانستان» ثبت نشده است، اما در نقشه های جدید ولایت بلخ در مربوطات شولگره ثبت گردیده است. همچنان در مربوطات دره صوف بیشتر از یک محل به نام الغان ثبت گردیده است که در نزدیکی اولسوالی کِشیندی و شولگره واقع اند.
به همین ترتیب کلته اله‌غن سلسله کوهی است در تورکستان شرقی که به کوه های قره قروم وصل می گردد. افزون بر این شهرکوچکی به نام اله غن و دریای کوچکی به همین نام در نزدیکی این کوه قرار دارد.
اله‌غن در منابع روسی به شکل اله گن یا اله گان ثبت شده است. اله گان به تاتارهای کریمیه ارتباط دارد. چنانکه در شبه جزیره کریمیه محلی به نام قپچاق اله گن وجود دارد. در منابع سده ۱۸ کریمیه در رابطه به قپچاقها، از قریه های زیر نام برده شده است:
آلتی، اله گن، یوقاری ایچکی، کالوم و کیرداغی. نام این قریه ها و سکونت قپچاقها در آن، نشاندهنده ارتباط اله گن با قپچاقها می باشد.
«گزیته تاریخی و سیاسی افغانستان» معلومات زیر را در باره اله‌غن سان چارک ثبت نموده است: اله‌غن یکی از بخشهای فرعی سان چارک است. شامل دو قسمت تگاو اله‌غن و تگاو خواجه است که به طرف شمال به سوی سزای کلان امتداد دارد. قریه اله‌غن در هفت میلی شمال شرق تگزار واقع بوده، ۵۰ خانوار اوزبیک در آن اقامت دارند. در این تگاو، قریه های اله‌غن، آلتی بای، آوخور، عرب بای، بیش باله، بولدیان، کران، قوتن مست، لرک، سیات، آق گنبد، تغای خواجه بالا، تغای خواجه پایین، تبیر، دوتم، لنگر بابا، توخی، شیخان تیمور، تاتار، خروسک، اوزون سقال، خسار، گوجوا و اولمه واقع اند. بیشتر ساکنان این قریه ها را اوزبیک ها تشکیل می دهند و در شماری از آنها هزاره ها، تاجیک ها و سید ها نیز ساکن اند. در تگاو اله‌غن دریای اله‌غن جریان دارد که در منطقه سزای کلان با دریای تگزار یکجا می شود.
طبق ثبت «گزیته تاریخی و سیاسی افغانستان» در اولسوالی درزاب نیز دره یی به نام الغان وجود دارد که، دریای الغان در آن جاری بوده و در قسمت های پایینی با دریای سرپل یکجا می گردد. دره الغان به قسمت یاپیینی دره درزاب اطلاق می گردد. نزدیکترین محل در اینجا قریه سه شنبه بوده که در نزدیکی قپچان قلعه (احتمالا قپچاق قلعه) واقع است. به نظر می رسد این نام اله‌غن باشد. قپچاق قلعه محلی است که مربوط اولسوالی درزاب دانسته شده است. اتلس اتنوگرافی اقوام ولایت جوزجان این قریه را کپچه قلعه ثبت نموده است و طبق لست قریه های مرکز ولایت قریه سه شنبه هم مربوط شبرغان میباشد. نقشه های جدید کپچه قلعه را در محدوده اولسوالی قوش تیپه ولایت جوزجان ثبت نموده است.
گزیته در مربوطات اولسوالی دره صوف قریه الغان را ذکر نموده است. ساکنان این قریه را تورکمن های لب آبی ثبت نموده است و می نویسد که این تورکمن ها به تاجیکی حرف می زنند.
قابل یاداوری است که در مربوطات ولایت دایکندی نیز شهری به نام القان وجود دارد که شباهت به الغان و اله‌غن دارد. احتمال دارد اینها یک نام با تلفظ و نوشته های مختلف باشد. ساکنان شهر القان خود را القانی می گویند. ارتباط این نام با القانی های سرپل نیاز به تحقیق دارد.
اکنون بر می گردیم به اینکه اله‌غن با اوزبیک ها چی ارتباطی دارد.
در جمله اوروغ های اوزبیک افغانستان اوروغی به نام اله‌غن ثبت گردیده است. اوزبیک های اله‌غن در مربوطات ولایت فاریاب ثبت گردیده است. در کتاب «گزیته تاریخی و سیاسی افغانستان» اهالی قریه خدای مت مربوط خیرآباد در فاریاب را اوزبیک های اله‌غن می نامد. از اوزبیک های اله‌غن در دیگر مناطق ذکر نشده است. خیرآباد مورد بحث در مربوطات اولسوالی شیرین تگاب موقعیت دارد.
ریشه اله‌غن روشن نیست و ثبت این نام نیز به اشکال مختلف بوده است. اما ارتباط آن با قپچاق ها غیرقابل انکار است. مناطقی که با نام اله‌غن در منابع مختلف ذکر شده است، همه به قپچاقها ارتباط می گیرد. اله‌غن گوسفندی ارتباط با قپچاقها دارد؛ زیرا سان چارک و منطقه گوسفندی از گذشته های دور منطقه قپچاق نشین بوده و تاریخ مقیم خانی بارها در این باره اشاره نموده است.
طبق ثبت میرعزت الله - مامور کمپنی هند شرقی- که از شمال افغانستان در اوایل سده نزده بازدید نموده است، اصطلاح گوسفندی نیز به قپچاق های منطقه اطلاق گردیده است. میرعزت الله در سال های ۱۸۱۲ و ۱۸۱۳ سده نزدهم میلادی به آسیای مرکزی و افغانستان سفر نموده است. او برای جمع آوری اطلاعات لازم برای کمپنی هند شرقی از سوی انگلیسها استخدام می گردد. در سفرنامه خود هنگام بحث در باره راه تجاری مناطق مختلف از جمله بلخ و خلم با شهرهای همجوار چنین می نویسد: «سنگچارک[سانچارک] شهری است که قپچاقها در آن سکونت دارند. از سوی دو برادر به نام های مقصود بیگ و رضوان قل بیگ اداره می گردد که دومی برادر بزرگ است. قپچاقهای جویباری زیر اداره برادر بزرگ و قپچاقهای گوسفندی زیر اداره برادر کوچکتر اند، رضوانقل بیگ در سوزمه (سوزمه قلعه کنونی) و مقصود بیگ در سنگچارک اقامت دارد.»
از این روشن می گردد که قپچاقها از ساکنان منطقه اند و گوسفندی یکی از شاخه های محلی قپچاقهای سانچارک است. شیخ های جویباری در دوره شیبانیها و اشترخانیها از افراد متنفذ در خانات بخارا بودند.
از سوی دیگر، مناطق مختلف در سان چارک و مجاورت آن نظیر تبیر، قوتن مست، سزای کلان وغیره از نام اوروغ های قپچاق منشاء گرفته است.
اله‌غن فاریاب و اوزبیک های اله‌غن نیز به قپچاقها ارتباط دارد. قپچاقها در مناطق مختلف فاریاب حضور دارند و در فاریاب منطقه قیصار از جمله مناطق قپچاق نشین محسوب می گردد.
الغان دره صوف نیز به احتمال اغلب به قپچاقها ارتباط دارد؛ زیرا دره صوف در مجاورت مناطق قپچاق نشین بلخ، یعنی کشیندی و شولگره موقعیت دارد.
بالاخره قریه قپچاق اله گن در شبه جزیره کریمیه نیز منطقه قپچاق نشین است.
در فرجام می توان نتیجه گیری نمود که، اله‌غن یکی از اوروغ های اوزبیک افغانستان بوده و در اصل شاخه یی از قپجاقها می باشد. مناطقی به نام اله‌غن یا اله‌غان یا الغان از سبب سکونت این اوروغ به همین نام یاد شده اند.




مآخذ:
1. اتلس قریه های افغانستان، پروژه دیموگرافی اداره احصاییه صدارت عظما، کابل: 1353.
2. قاموش اعلام جغرافیایی افغانستان، نشر انجمن دایرة المعارف افغانستان، مطبعه عمومی کابل: 1327.
3. اتلس اتنوگرافی اقوام ولایت جوزجان، محمد حلیم یارقین، چاپ انتشارات خراسان، کابل: 1389.
4. تذکره مقیم خانی : سیر تاریخی، فرهنگی و اجتماعی ماوراءالنهر در عهد شیبانیان و اشترخانیان (۹۰۶-۱۱۱۶ ه.ق.)، تالیف محمد یوسف منشی، تصحیح فرشته صرافان، نشر میراث مکتوب، ۱۳۸۰.
5. دورنمای انکشافی ولایت سرپل، تالیف انجنیر احمد جاوید جاوید، چاپ 1392.
6. Historical and Political Gazetteer Of Afghanistan, v4, Ludwig W. Adamec, Graz, 1979
7. Central Asia and Tibet v1, even Hedin, London 1903
8. Travel to Central Asia in 1812-13 by Meer Izzutoollah, Translated by Captain Henderson, Calcutta 1872
سیف الله فضل

از کتابخانۀ:

سیف الله فضل

نویسنده:

داکتر سعید عظیمی











| حفظ اطلاعات شخصی| | ما کی استیم؟ | | آرایشگر وبسایت | | شرایط استفاده | | تماس با ما |
Privacy Policy About us WebMaster Terms of Use Contact us