څوچه پاتي یو افغان وي - تل بدا افغانستان وي   |    تا زنده یک افغان است - جاوید افغانستان است
خبرنامه
NEWSLETTER
ابزار
UTILITIES
ورود به کارگاه
MEMBERS LOGIN
تماس با ما
CONTACT US

دریاهای بین‌المللی افغانستان و ضرورت اداره و مدیریت سالم آن‌ها ۱


بخش اول

از جمله دریاهایی که در هر گوشه و کنار کشور ما جریان دارند، چندتای آن‌ها عمدتا مهم بوده و با کشورهای همسایه مشترک می‌باشند و به همین سبب دارای حیثیت بین‌المللی بوده و از اهمیت خاصی برخورداراند.
باید گفت که کنوانسیون ملل متحد در مورد دریاهای بین‌المللی به مقاصد غیر دریانوردی به تاریخ ۱۲ می ۱۹۹۷م تصویب شده، مهم‌ترین سند حقوقی برای تنظیم و مدیریت آب‌ها در این زمینه شناخته می‌شود.
ماده دوم این کنوانسیون در مورد اصطلاح دریای بین‌المللی به متن ذیل مشعر است: «اصطلاح دریای بین‌المللی به دریایی گفته می‌شود که: قسمت‌های آن در کشورهای مختلف واقع گردیده باشد.» لذا نظر به این تعریف دریاهای عمده افغانستان که به خارج از کشور جریان دارند عبارت‌اند از:‌

دریای آمو، دریای هلمند، دریاهای کابل و هریرود که در ذیل مختصرا به معرفی‌شان پرداخته می‌شود:‌


دریای آمو

دریای آمو که یونانی‌ها آن را آکسوس و عرب‌ها آن ‌را جیحون یاد کرده‌اند امروز فاصله‌ی بیشتر از ۱۲۰۰ کیلو متر حد فاصل سیاسی را بین افغانستان و چند کشور آسیای میانه تشکیل داده است.
این دریا از پامیر خرد سرچشمه گرفته و در حصه علیای خود به نام (آب واخان) و بعدا که آب پنج به آن فرو ریخته، اسم دریای پنج را به خود می‌گیرد. این دریا در بین کوه‌های مرتفع پامیر، واخان، اشکاشم، شغنان و درواز‌ها تنگناهای عمیقی ساخته، بعد از آن سمت حرکت جنوب شرقی را اتخاذ کرده تا محلی که دریای کوکچه به آن وصل می‌شود و از خم‌آب (خمیاب) کاملا خاک افغانی را ترک می‌گوید و به طرف شمال و شمال‌غرب رفته بعد از عبور از ریگستان‌های ازبیکستان به جهیل ارال می‌ریزد.
مهم‌ترین معاونین آن در خاک افغانستان، دریای کوکچه، دریای کندز، آب بلخ و آب سفید می‌باشد. معاونین آمو از طرف کشورهای آسیای میانه عبارت‌ از قزل‌سو،‌ و‌خش یا سرخاب، کافرنهان، سرخان دریا و زرافشان می‌باشند.
آمو، مهم‌ترین دریای آسیای مرکزی بوده و مقدار آب آن بیشتر از سیر‌دریا است و به طول ۲۴۰۰ کیلو متر در کشورهای افغانستان،‌ تاجیکستان و ازبکستان از پامیر تا بحیره ارال جریان دارد و سرچشمه‌های اولی آن جهیل زرقول چقمقتین که هر دو در ارتفاعات پامیر موقعیت دارند، می‌باشد.
آمو بزرگ‌ترین دریای افغانستان نیز می‌باشد که ظرفیت آب آن به ۲۲ میلیون متر مکعب می‌رسد. بعضی قسمت‌های آن قابل کشتی‌رانی است، دو بندر مهم شمالی افغانستان شیرخان‌ و حیرتان در کنار همین دریا موقعیت دارند. از آب این دریا کشورهای همسایه افغانستان یعنی ازبکستان، ترکمنستان و تاجیکستان جهت آبیاری زراعت استفاده می‌کنند که در ازبکستان ۲،۳ میلیون هکتار در ترکمنستان ۱،۷ میلیون هکتار و در تاجیکستان ۰،۵ میلیون هکتار زمین از طریق این دریا سیر آب می‌شود.
متاسفانه که افغانستان از این دریا استفاده ناچیز می‌کند و فقط ۱،۲ میلیون هکتار زمین از آن آبیاری می‌شود، در حالی‌که شرایط جغرافیایی آن طوری است که می‌شود از آن بهترین استفاده به عمل آید و سطح زندگی مردم اطراف آن بهبود یابد تا از فقر و بی‌چارگی نجات یابند.
باید یادآور شد وزیر امور خارجه انگلستان لارد گرانیول و وزیر امور خارجه روسیه تزاری پرنس گرونوخوف جهت تعیین خط سرحدی شمال افغانستان و روسیه تزاری توظیف و در نتیجه در سال ۱۸۷۳م سرحد شمال افغانستان یعنی خط‌السیر دریای آمو از جهیل ویکتوریا (زورکول) (زری قل) یا زرکول تا خم‌آب به نام خط امیر شیرعلی مسما شد که ۱۲۰۰ کیلو متر طول دارد.
وقتی‌که در سال ۱۹۱۷م روسیه تزاری سقوط کرد و دولت جدید سوسیالیستی اتحاد شوروی بر سر اقتدار آمد،‌ آزادی و تمامیت ارضی افغانستان را به رسمیت شناختند. به تاریخ ۲۸ فبروری ۱۹۲۱م (۱۰ حوت ۱۲۹۹) معاهده دوستی بین افغانستان و اتحاد شوروی عقد شد که در ماده نهم آن ذکر شده بود:‌ «حکومت اتحاد شوروی قبول می‌کند زمین‌های واقع منطقه سرحدی را که در قرن ۱۹ متعلق به افغانستان بود، دوباره به افغانستان تسلیم کند.» بعدا به تاریخ ۲۲ جوزای ۱۳۲۵ مطابق ۱۳ جون ۱۹۴۶ بین نماینده اتحاد شوروی مولوتوف وزیر امور خارجه آن کشور و سلطان‌احمد شیرزوی سفیر افغانستان، پیرامون استفاده مشترک از دریای آمو موافقت کردند تا خط وسط دریای آمو به حیث خط سرحدی افغانستان و اتحاد شوروی شناخته شود و جزیره درقد جز خاک افغانی قبول شد. شورای ملی و مجلس اعیان همان وقت افغانستان این فیصله را تصویب کردند. اما بعد از استقلال کشورهای آسیای میانه، ایجاب می‌کند تا در زمینه با کشورهای ذی‌نفع توافقات صورت گرفته و آب دریای متذکره با شکل منصفانه و موثر استفاده به عمل آید.

دریای هلمند

دریای هلمند، دومین دریای بزرگ افغانستان است. این دریا از کوه‌های هزاره‌جات در نزدیکی سرچشمه دریای کابل از ارتفاع ۳۸۰۰ متر منبع گرفته به جانب غرب و جنوب‌غرب جریان داشته، طول آن از منبع تا مصب بیشتر یک هزار کیلو متر است. یک حصه بزرگ آن در کوهسار هزاره‌جات واقع است، به طرف زمین‌داور سرازیر می‌شود و در این ناحیه کوهستانی چندین معاون کوچکی که از آب برف‌ها سرچشمه می‌گیرند به آن ملحق می‌شوند. همین‌که دریای هلمند از گرشک می‌گذرد تقریبا در فاصله پنجاه کیلو‌متری شهر گرشک دریای ارغنداب که بزرگ‌ترین معاون هلمند است به آن ملحق می‌شود. دریای هلمند بعد از اتصال دریای ارغنداب حرکت خود را از شمال‌شرق جنوب‌غرب تغییر داده، تقریبا در خط مستقیمی به طرف جنوب جاری می‌شود. اما به جانب مغرب جریان یافته بعد از این نقطه در قسمتی که دریا مستقیما به طرف دشت‌هامون هلمند جاری شده پس از بند سیستان در منطقه دلتای امروزی خود داخل‌ هامون می‌شود. دریای هلمند بعد از بند سیستان آب بین‌المللی شده، آب آن بین افغانستان و ایران مشترک می‌باشد. اراضی و ساحه این دریا ۲۶۴۹ کیلو متر را احتوا می‌کند، یعنی به مقایسه سایر دریاهای افغانستان بیشترین استفاده از آن صورت می‌گیرد. خلاصه سوابق بین‌المللی دریای هلمند از این قرار است:

اول- حکمیت گولد اسمیت:

حکمیت گولد سمیت که به تاریخ ۱۹ اگست ۱۸۷۲ صادر شده است اساسا، راجع به تعیین سرحد می‌باشد و در آن محض یک فقره به قرار آتی آمده است:
«برعلاوه باید خاطر‌نشان شود که هر دو طرف با احداث تاسیساتی که سبب تقلیل مقدار آب لازمه در سواحل هلمند گردد، اقدام ننمایند.» چون در آن زمان ساحه تحت زراعت در افغانستان محدود بود، پس افغانستان از یک مقدار کم آب استفاده کرده حصه اعظمی آن به ایران سرازیر می‌شد که این مقدار بیش از نصف مجموع آب هلمند در بند کمال خان بود.

دوم – حکمیت مکماهان:

حکمیت مکماهان مربوط قضیه آب رود هلمند به تاریخ ۱۰ اپریل ۱۹۰۵ در عهد سلطنت امیر حبیب‌الله خان صادر شده است. در بند سوم این حکمیت گفته شده است:‌
«بنا برین ایران مستحق بر یک ثلث مجموع آب رودخانه هلمند که این مقدار از نقطه محاسبه می‌گردد که از آن برداشت آب برای آبیاری زمین‌های هر دو کنار واقع در بند کمال‌خان یا پایین‌تر از آن موقعیت دارد.»
به اساس اندازه‌گیری که مکماهان در آن زمان کرده است مقدار تثبیت‌شده‌ی فوق، یک ثلث بالغ بر اوسط ۸۳ نیم متر مکعب در ثانیه در سال نورمال آب می‌شود. این قرارداد توافق هیچ‌یک از طرفین را تامین نکرد، و موضوع حل نشد.
سوم- قرارداد تقسیم آب هلمند منعقده، ۱۳۱۶
در این سال باقر کاظمی وزیر امور خارجه ایران به کابل مسافرت کرده، و توافقنامه تقسیم آب دریای هلمند را با علی‌محمد خان وزیر امور خارجه افغانستان امضا کرده که به اساس این سند؛ ۵۰ فیصد آب دریای هلمند به ایران واگذار شده و این موافقت‌نامه با قراردادی که سی سال قبل هیات انگلیسی تعیین کرده است و مقدار آبی که به ایران تعلق می‌گرفت، فقط ثلث آب هلمند بود، تفاوت زیاد داشت. این قرارداد که به تاریخ ۱۳۱۶ در کابل به امضا رسید ماده اول آن مشعر است:‌
«دولتین افغانستان و ایران موافقت می‌کنند که همه ساله هر مقدار آب رودخانه هلمند که به بند کمال خان می‌رسد بین افغانستان و ایران از بند کمال خان به بعد بالمناصفه تقسیم شود.
موافقتنامه متذکره در مجلس وزرای افغانستان تصویب گردید اما شورای ملی آن را تصویب نکرد، لذا موضوع بار دیگر حل نشد.
چهارم- معاهده ۲۲ حوت ۱۳۵۱ یا ۱۳۲ مارچ ۱۹۷۳

این موافقت‌نامه که در زمان صدارت محمدموسا شفیق کاموی عقد شده بود، مطابق مندرجات و دو پروتوکول ضمیمه آن در یک سال عادی سهم ایران ۲۶ متر مکعب آب در ثانیه یا سالانه ۸۵۰ میلیون متر مکعب آب تعیین شده است، یعنی کمتر از ۲۰ در صدر آب دریا بوده و هم‌چنان هر مقدار آب اضافی که به داخل خاک ایران شود، ایران مکلف است قیمت/بهای آن را تادیه کند. حوادثی چون کودتای هفت ثور ۱۹۷۳ در افغانستان، انقلاب اسلامی در ایران، داخل‌شدن قوای نظامی اتحاد شوروی سابق به افغانستان و حکومت مجاهدین طالبان همه و همه روی تطبیق درست این موافقت‌نامه موانعی ایجاد کرده و باعث بروز یک فاجعه محیط‌زیستی در ساحه دریاچه ‌هامون که از آب هلمند تغذیه می‌شد؛ گردیده و قسما به یک دریای خشک تبدیل شده است. البته خشک‌سالی‌های متواتر چند سال اخیر مخصوصا سال‌های ۱۹۹۸ الی ۲۰۰۲ یکی از عوامل عمده روند کم‌آبی و خشکی این دریاچه می‌باشد. چنان‌که تعداد زیاد مردم منطقه آن‌جا را ترک گفته و حیوانات و حتا پرند‌گان منطقه نیز ناپدید شده‌اند.
اخیرا یک یادداشت تفاهم بین هر دو کشور جهت تاکید اجرای موافقت‌نامه ۱۹۷۳ و برگزاری جلسات منظم کمیساران دریای هلمند و هم‌چنان همکاری هیات احیای دریاچه ‌هامون امضا شده است.
ادامه دارد

سیف الله فضل

از کتابخانۀ:

سیف الله فضل

نویسنده:

داکتر ضیا نظام











| حفظ اطلاعات شخصی| | ما کی استیم؟ | | آرایشگر وبسایت | | شرایط استفاده | | تماس با ما |
Privacy Policy About us WebMaster Terms of Use Contact us